(Đài RFA 4/8)
Trong một bài viết đăng trên tờ Asian Review hồi cuối tháng 7, Giáo sư Carl Thayer (thuộc Học viện Quốc phòng Ôxtrâylia) nói về việc Việt Nam có thể là một trục xoay giữa Mỹ và Trung Quốc. Trong khi giới quan sát còn đang tìm hiểu mức độ thành công và lợi ích của chiến thuật này thì một bài viết mới đăng trên Thời báo Hoàn cầu lại tỏ ra không mấy lạc quan về vai trò trục xoay mà ông Carl Thayer đề cập tới.
Đi nước đôi
Việc Việt Nam cố gắng duy trì một mối quan hệ giữa hai cường quốc Mỹ-Trung dường như không có gì đáng bàn cãi khi giới quan sát đã có nhiều bài viết phân tích về chiến lược này.
Trong bài viết nhan đề “ Vietnam is the real pivot” (tạm dịch “Việt Nam là một trục xoay thực sự”) đăng ngày 25/7 trên Asian Review, Giáo sư Carl Thayer cho rằng Việt Nam đang tìm cách đóng vai trò trục xoay giữa Mỹ và Trung Quốc. Tác giả dẫn chứng chính sách giữ gìn độc lập theo lối 3 không (không cho đặt căn cứ quân sự, không liên minh quân sự và không dùng một nước thứ ba để chống lại nước khác) cũng như cách mà Đảng Cộng sản (ĐCS) Việt Nam gọi mối quan hệ giữa Hà Nội với hai cường quốc trên là “hợp tác” và “tranh đấu” để chứng minh cho chính sách đi nước đôi của Việt Nam.
Bài viết của học giả người Ôxtrâylia cũng chỉ ra những hoạt động quân sự, quốc phòng mà Việt Nam dành cho cả hai phía Mỹ và Trung Quốc nhằm minh họa cho chiến thuật mà ông gọi là “trục xoay”. Ông cũng khẳng định vì e ngại diễn biến hòa bình, Việt Nam duy trì nền độc lập “bằng cách đóng vai trò trục xoay giữa Bắc Kinh và Oasinhtơn”.
Tuy nhiên, xem ra truyền thông Trung Quốc không mấy lạc quan về việc liệu Việt Nam có thể có lợi trong vai trò mà Giáo sư Carl Thayer gọi là “trục xoay” này. Ông Định Cương, chủ biên lâu năm của tờ Nhân dân Nhật báo vừa có bài đăng trên Thời báo Hoàn cầu (phụ bản của Nhân dân Nhật báo) trong đó cho rằng trước khi hưởng lợi từ chiến thuật này, phải có “hai điều kiện tiên quyết”.
Theo tác giả Định Cương hai điều đó là việc đối đầu Mỹ-Trung không đi vào thế mất kiểm soát; và thế cân bằng sức mạnh giữa hai cường quốc này về lâu về dài phải được giữ vững. Cho rằng Việt Nam không phải là kẻ may mắn hưởng lợi từ mối quan hệ Mỹ-Trung, tác giả Định Cương khẳng định “Việt Nam sẽ phải chọn theo Mỹ hoặc Trung Quốc như những nước Đông Nam Á khác”. Cây bút kỳ cựu của tờ báo là tiếng nói chính thức của ĐCS Trung Quốc cũng không quên nhấn mạnh rằng một khi Hà Nội còn giữ chế độ một đảng thì khó lòng mà Oasinhtơn làm thân hơn.
Tiến thoái lưỡng nan?
Xem ra “đi nước đôi” là một chiến thuật thông minh, nhưng không loại bỏ khả năng Việt Nam bị đặt vào thế tiến thoái lưỡng nan vì một bên là không muốn quá lệ thuộc vào Trung Quốc và một bên là không muốn bị ảnh hưởng bởi nền chính trị Mỹ. Vậy những khó khăn mà Việt Nam gặp phải khi đóng vai trò “trục xoay” là gì? Giáo sư Carl Thayer trao đổi với Quỳnh Chi vào ngày 1/8:
“Dĩ nhiên, cả hai nước sẽ cố gắng mặc cả với Việt Nam . Mỹ rõ ràng muốn Việt Nam cải thiện nhân quyền còn Trung Quốc muốn Việt Nam không đứng về phía Oasinhtơn. Nếu mối quan hệ Mỹ-Trung chuyển biến xấu thì đây là một trở ngại rất lớn cho Việt Nam . Có một điều tôi muốn nói là bài viết của tôi dùng từ “trục xoay” còn ông Định Cương dùng từ “cân bằng”. Tôi không nói, Việt Nam đủ mạnh để có thể cân bằng giữa hai nước”.
– Bài viết của ông Định Cương nói đến hai “điều kiện tiên quyết” để Việt Nam có thể hưởng lợi từ việc làm trục xoay giữa Mỹ và Trung Quốc. Ông có nhận xét thế nào?
+ Về điều đầu tiên, tôi đồng ý là Mỹ và Trung Quốc không ở vào tình huống mà không kiểm soát được nhưng có căng thẳng xảy ra giữa họ. Về điều thứ hai, ông Định Cương nói là Mỹ có thể không giữ được một chính sách lâu dài ở khu vực này nhưng tôi không nghĩ vậy. Tôi không nghĩ Mỹ chọn rời bỏ khu vực này và không đóng một vai trò nào cả. Họ có thể có một mối quan hệ tốt, một mối quan hệ xấu hoặc một mối quan hệ căng thẳng nhưng việc chọn lựa từ bỏ vùng này phải là lựa chọn thứ tư. Ông Cương nói, Mỹ là một “kẻ ngoại đạo” trong khi Trung Quốc có nhiều quyền lợi kinh tế trong khu vực nhưng mà ông ta quên rằng Oasinhtơn có nhiều nhà đầu tư ở Đông Nam Á hơn. Những nước như Việt Nam có giá trị thặng dư trong thương mại đối với Mỹ. Còn những nước như Campuchia thì cần phải hòa nhập vào thị trường Mỹ.
– Nhưng vẫn có nghi ngờ cho rằng một khi lợi ích của Mỹ thay đổi thì những nước yếu hơn có thể bị bỏ rơi. Những gì xảy ra trong cuộc chiến Việt Nam khi Mỹ rút quân có ý nghĩa như thế nào trong trường hợp này?
+ Việt Nam có thể thấy rằng Oasinhtơn có thể sẽ thay đổi lợi ích của mình. Cho nên dựa vào Mỹ mà trở thành lệ thuộc vào họ thì Việt Nam sẽ trở nên mất phương hướng khi Mỹ rút đi. Những nước đồng minh nhỏ và yếu hơn thường có suy nghĩ như thế nhưng Việt Nam sẽ không trở thành đồng minh của Mỹ. Để chống lại Trung Quốc trên Biển Đông, có vẻ như Việt Nam đang dựa vào Mỹ để nhờ họ bộc lộ lợi ích thay mình trong vấn đề tự do hàng hải hơn là trực tiếp trở thành đồng minh với Oasinhtơn.
– Nhiều người cho rằng Việt Nam cũng đang đối diện với thế “tiến thoái lưỡng nan” khi khó lòng thân cận hơn với Mỹ với chế độ một đảng. Ông Định Cương cũng nói là việc này sẽ cản trở mối quan hệ Việt-Mỹ, ông nghĩ sao?
+ Chế độ một Đảng sẽ có một thứ mà tôi gọi là “3 không”: không thành phần đối lập chính trị, không nền chính trị đa nguyên, không đảng đối lập. Cho nên những vấn đề như tự do, dân chủ, nhân quyền, tự do tôn giáo là thứ yếu. Mỹ rất nhiều lần cho Việt Nam thấy đó sẽ là một rào cản. Những người bảo thủ trong ĐCS Việt Nam sẽ xem đó là diễn tiến hòa bình và họ cho rằng dù có tranh chấp với Trung Quốc đi nữa thì chủ nghĩa xã hội cũng làm hai nước có nhiều điểm chung. Tuy nhiên, Việt Nam cũng đồng thời muốn phát triển kinh tế và tiến đến toàn cầu hóa, đó là những thứ đẩy Việt Nam đến gần với Mỹ hơn không nhất thiết là trên phương diện chiến lược mà trên phương diện kinh tế, giáo dục. Cho nên, nó cũng không hẳn là một thế quá khó xử.
– Vậy trong lúc Việt Nam có thể thực sự hưởng lợi trong vai trò trục xoay thì một khối ASEAN hùng mạnh sẽ có lợi cho Hà Nội như thế nào?
+ Có vẻ như một khối ASEAN hùng mạnh có thể giúp cân bằng với Trung Quốc nhưng rốt cuộc thì ASEAN cũng ngả về phía Bắc Kinh vì nước này sẽ trở thành hùng mạnh nhất khu vực. ASEAN sẽ không cùng đứng về một phía nhưng Việt Nam sẽ đứng ở vị trí những nước có sức mạnh trung bình như Malaixia, Inđônêxia, Xinhgapo. Trở lại vấn đề, một khối ASEAN hùng mạnh là điều tiên quyết vì sẽ có một nhóm nước có sức mạnh trung bình để Việt Nam có một chỗ đứng trong đó. Đó cũng là một điểm mà ông Định Cương không nói tới. Tôi khẳng định để thân hơn với Mỹ, Việt Nam không hẳn phải đối diện với một thế tiến thoái lưỡng nan quá khó khăn. Tuy nhiên, tôi cũng không chắc Việt Nam có muốn thân hơn với Mỹ không vì điều này chưa được thể hiện.
Nút thắt nhân quyền Việt-Mỹ vẫn chưa được nới lỏng hơn và cuộc tiếp xúc hồi tháng 7 vừa rồi giữa bà Hilary Clinton và người đứng đầu ĐCS Việt Nam được đánh giá là “không thoải mái”. Người Trung Quốc có câu “Ngao sò tranh đấu, ngư ông đắc lợi”, nhưng không dễ để ở vào vị trí của “ngư ông”. Nó đòi hỏi sự khéo léo và thậm chí cả việc đánh đổi mà người đánh cá phải thực hiện. Hãy xem Việt Nam trở thành vị ngư ông may mắn như thế nào./.

Advertisements